سیره رضوی؛ گستره‌ای وسیع برای پژوهش‌های دانشگاهی

نشست شورای سیاست‌گذاری بخش دانشگاهی جشنواره بین‌المللی امام رضا(ع) امروز یکشنبه، ۲۶ بهمن‌ماه در دفتر مرکزی جهاددانشگاهی برگزار شد.

در ابتدای این نشست، محمود علیگو، معاون فرهنگی جهاددانشگاهی و دبیر جشنواره، طی سخنانی بیان کرد: جشنواره امام رضا(ع) دارای پیشینه‌ای ۲۳ ساله است و طی این سال‌ها به پختگی مطلوبی دست یافته است. امسال، در بیست‌وسومین سال برگزاری، تصمیم بر آن شد تا تجربه‌ای که در دوره‌های گذشته وجود داشت، مجدداً بازخوانی و اجرا شود و آن، بخش دانشجویی جشنواره امام رضا(ع) بود.

وی با بیان اینکه در بخش دانشجویی، مدل برگزاری تنوع بیشتری یافت،‌ گفت: دامنه فعالیت‌ها از حوزه صرفاً فرهنگ و هنر فراتر رفت و بخش‌های جدیدی به آن افزوده شد؛ از جمله بخش نوآوری‌های فرهنگ رضوی، بخش تمدنی، بخشی با موضوع طراحی بازی و بخش سلامت و خانواده رضوی که به مجموعه فعالیت‌های پیشین جشنواره رضوی اضافه شدند.

علیگو گفت: طی حدود دو ماه و در قالب جلسات شورای علمی جشنواره امام رضا(ع)، همکاری بسیار خوبی شکل گرفت. مدلی که برای بخش دانشجویی طراحی شده بود، مورد پسند و تأیید قرار گرفت و به تصویب رسید. با ابلاغ وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، علی منتظری به‌عنوان دبیر شورا و رئیس شورای سیاست‌گذاری بخش دانشجویی منصوب شدند. همچنین از پوستر اصلی جشنواره رونمایی شد. برای هر بخش نیز پوستری جداگانه طراحی شده است.

بخش‌های جشنواره

علیگو بخش‌های جشنواره را بدین شرح معرفی کرد:

۱. بخش «دانشجو، معمار تمدن» که مسئولیت آن برعهده پژوهشکده فرهنگ و هنر جهاددانشگاهی است.
۲. بخش «انسجام اجتماعی در فرهنگ رضوی» که واحد الزهرا(س) مسئولیت آن را برعهده دارد.
۳. بخش «خدمت رضوی».
۴. بخش «فرهنگ و هنر» که خود شامل سه زیربخش «هنر نظری رضوی»، «ادبیات رضوی» و «نوای رضوی» است. در این حوزه، بخش هنر رضوی به دانشگاه سوره، ادبیات رضوی به دانشگاه کرمان و نوای رضوی به واحد خراسان شمالی واگذار شده است.
۵. بخش «نوآوری‌ها» که در ذیل بحث خدمت رضوی تعریف می‌شود و جهاددانشگاهی واحد مشهد و مجموعه دانشگاه‌های استان خراسان در آن مشارکت دارند.
۶. بخش «رسانه و نشریات دانشجویی» که شامل «ویژه‌نامه رضوی» به‌عنوان یک بخش دانشجویی و «موزه نشریات دانشجویی» است. علاوه بر ویژه‌نامه رضوی، موضوع نقد و بررسی ابعاد حقوقی و فرهنگی سند چشم‌انداز ۲۰ ساله نیز مطرح شد که مورد استقبال اعضای شورای علمی جشنواره قرار گرفت. مسئولیت این بخش بر عهده جناب فرزین‌فر، از فعالان حوزه نشر دانشجویی، با مدیریت سازمان مطالعه و ترویج نشر است.
۷. بخش «طراحی بازی» که در آن مسئله‌یابی با همکاری دوستان بنیاد انجام شد و «فرهنگ کار در فرهنگ رضوی» به‌عنوان مسئله‌ای که جوانان و دانشجویان با آن درگیر هستند، مورد توجه قرار گرفت. ستاد فرهنگ کار در وزارت کار مسئولیت حمایت از این بخش را بر عهده گرفت و مقرر شد در حوزه تولید بازی‌های رومیزی، کارتی و معمایی فعالیت‌هایی انجام شود. دبیری این بخش برعهده جناب تیموری، از فعالان حوزه بازی، است.
۸. بخش «سلامت». در این بخش، تجربه‌ای در دبیرخانه وجود داشت مبنی بر اینکه بحث طب و مسائل پزشکی مطرح نشود؛ در نتیجه، جلسه به این جمع‌بندی رسید که تمرکز بر موضوع «سبک زندگی» باشد. بر این اساس، کنگره «سبک زندگی و سلامت دانشجویان» به‌عنوان محور تعیین شد و مسئولیت آن برعهده جهاددانشگاهی واحد علوم پزشکی شهید بهشتی (جناب هاشم‌ورزی) گذاشته شد.

معاون فرهنگی جهاددانشگاهی بیان کرد: همه موارد مذکور در شورای علمی بنیاد به تصویب رسیده است. به عبارت دیگر، تمامی موارد ذکر شده در شورای علمی بنیاد تصویب شده، اما مقرر است شورای سیاست‌گذاری تصمیم نهایی و اجرایی را اتخاذ کند.

وی در پایان افزود: بخشی نیز پیشنهاد شده است که از سال‌های آینده در خود جشنواره امام رضا(ع) و نه صرفاً در بخش دانشجویی، گنجانده شود. این بخش با عنوان «خانواده رضوی» مطرح شده است. مقرر شد جهاددانشگاهی این بخش را به‌صورت پایلوت اجرا کند و در صورت موفقیت، در سال‌های بعد به‌عنوان بخش اصلی به جشنواره بنیاد افزوده شود. البته سیاست‌هایی در همین زمینه در بنیاد نیز وجود دارد، اما برای خانواده جهادگران، به‌عنوان خانواده رضوی، بخش ویژه‌ای ایجاد کرده‌ایم که شامل فعالیت‌هایی در حوزه امام رضا(ع)، سفر به مشهد و آشنایی خانواده‌ها و کودکان با فعالیت‌های رضوی خواهد بود.

در ادامه، فرشید فلاح، رئیس بنیاد امام رضا(ع)، نیز طی سخنانی بیان کرد: بنیان‌گذاری جشنواره‌های فرهنگی رضوی به همت جناب مسجدجامعی انجام شد و این حرکت فرهنگی ارزشمند در ابتدا همچون نهالی کوچک شکل گرفت و به‌تدریج، همانند دیگر اقدامات ماندگار ایشان، به درختی تنومند، پربار و اثرگذار در عرصه فرهنگ کشور تبدیل شد.

وی افزود: بسیاری از فعالان این حوزه، از جمله سخنران این مراسم، افتخار شاگردی و بهره‌مندی از محضر ایشان را داشته و دارند. همچنین جناب ضیا هاشمی که از چهره‌های برجسته فرهنگی رضوی به شمار می‌روند، در کنار جناب مسجدجامعی نقش مؤثر و درخشانی در شکل‌گیری، توسعه و پیشبرد این رویدادها و فعالیت‌های فرهنگی ایفا کرده‌اند که شایسته قدردانی و سپاس فراوان است.

فلاح تصریح کرد: هسته اولیه جشنواره شعر رضوی به دستور جناب مسجدجامعی در شهر مشهد شکل گرفت و اکنون پس از گذشت ۲۲ سال، این رویداد به یکی از جریان‌های مهم فرهنگی کشور تبدیل شده است. از سال ۱۳۹۲ نیز با گسترش این جشنواره‌ها در سطح ملی، استان‌های مختلف کشور میزبان رویدادهای متنوع فرهنگی و هنری رضوی شدند و بنیاد فرهنگی ـ هنری امام رضا(ع) فعالیت‌های خود را در ابعاد گسترده‌تری ادامه داد. این بنیاد علاوه بر برگزاری جشنواره‌ها، با انتشار نشریات علمی و پژوهشی و حمایت از تولیدات فاخر فرهنگی و هنری در حوزه معارف رضوی، نقش مهمی در توسعه فرهنگ دینی ایفا کرده است.

پیگیری ۵۰ رویداد فرهنگی و هنری رضوی

وی بیان کرد: در سال جاری، با حمایت جهاددانشگاهی کشور و برگزاری هشت رویداد فرهنگی توسط این نهاد، در مجموع حدود ۵۰ رویداد فرهنگی و هنری رضوی در سطح کشور در حال پیگیری است. در این مراسم ابراز امیدواری شد که با حضور دانشگاهیان و دانشجویان فرهیخته در فضای معنوی و فرهنگی مرتبط با سیره امام رضا(ع)، بخش دانشجویی این جشنواره‌ها بار دیگر به جایگاه اوج و اثرگذار خود بازگردد؛ جایگاهی که در سال‌های گذشته با تلاش‌های جناب ضیا هاشمی به شکلی شایسته محقق شده بود. همچنین با توجه به سوابق درخشان فرهنگی جناب منتظری، ابراز امیدواری شد که با مدیریت و توانمندی ایشان، این مسیر فرهنگی با قوت و موفقیت بیشتری ادامه یافته و به نتایج ارزشمندتری منتهی شود.

در ادامه، سیدضیاء هاشمی، معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیس‌جمهور، نیز طی سخنانی بیان کرد: در آستانه بیست‌ودومین دوره جشنواره قرار داریم و انتظار می‌رود این دوره نقش مؤثرتری ایفا کند. باید مدنظر داشت که جشنواره بیست‌ودوم در سال ۱۴۰۴ برگزار خواهد شد، نه در سال‌های ۱۴۰۳ یا ۱۳۹۴. شرایط و نیازهای مطالعاتی ویژه‌ای در سال ۱۴۰۴ حاکم است. جشنواره فرهنگی ـ دانشگاهی، جشنواره‌ای با ماهیت دینی است و انتظار می‌رود صرفاً به تولید پژوهش‌های دانشگاهی محدود نماند، بلکه اقدامات جریان‌ساز را نیز دربرگیرد. در این مسیر، مجموعه جهاددانشگاهی و مشارکت نهادهای مختلف حائز اهمیت است.

هاشمی گفت: همراهی‌های بسیار ارزشمندی، برای مثال در استان مازندران، صورت گرفته است. آنچه از سوی دشمن در قالب اغواگری علیه این فرهنگ اصیل اسلامی ـ ایرانی در سال ۱۴۰۴ رخ داد، حادثه تلخی بود که در دی‌ماه شاهد آن بودیم. در آن مصیبت، تمامی ملت ایران داغدار شدند؛ چه آنان که به‌ناحق و مظلومانه جان باختند و چه آنانکه تحت تأثیر هیجانات و القائات، مرتکب اقدامات نادرستی شدند. همه این عزیزان فرزندان ایران بودند که متأسفانه از دست رفتند. با توجه به پیشینه حیات آنان در مسیر انقلاب، این انتظار وجود دارد که در جهت تقویت هویت ملی و افزایش سرمایه اجتماعی، از این منابع غنی فرهنگی بهره‌مند شویم.

وی بیان کرد: پیشنهاد می‌کنم در حوزه‌هایی نظیر «خدمت رضوی» به مباحثی همچون زیارت و آسیب‌های اجتماعی نیز پرداخته شود. این حوزه‌ها ظرفیت بسیار بالایی برای ایفای مسئولیت اجتماعی دانشگاه دارند. از جمله موضوعاتی که مدنظر است، این است که بزرگان و دست‌اندرکاران جشنواره این مأموریت را بپذیرند که فعالیت‌ها در جهت تقویت همبستگی ملی و به نام مبارک امام رضا(ع) سامان یابد.

هاشمی اظهار کرد: جامعه دانشگاهی ما، شامل پزشکان، مشاوران، روان‌شناسان و دانشجویان رشته‌های گوناگون که به هر شکلی دچار آسیب شده‌اند، نیازمند توجه هستند. همان رویکردی که هم‌اکنون حرم مطهر رضوی در مشهد مقدس در پیش گرفته است، می‌تواند الگوی جشنواره دانشگاهی نیز قرار گیرد. تقسیم‌بندی‌های صورت‌گرفته در جشنواره بسیار مناسب است و امید می‌رود این بخش‌ها و نشریات دانشجویی به‌خوبی منعکس شوند. بنابراین، هم‌افزایی میان بخش‌های مختلف ستاد و مدیریت منسجم آن‌ها در کنار یکدیگر ضروری است.

«طراحی بازی»

وی بیان کرد: در خصوص بخش «طراحی بازی» که به آن اشاره شد، باید توجه داشت که بازی‌ها امروزه نقش یک رسانه نوین را ایفا می‌کنند. طراحی بازی‌های معمایی، رومیزی، کارتی و سایر قالب‌ها باید جدی تلقی شود و صرفاً به‌عنوان یک سرگرمی به آن نگریسته نشود؛ بلکه بازی باید به‌عنوان یک رسانه جدید مورد توجه عمیق قرار گیرد.

وی تصریح کرد: علاوه بر این، در دهه ۹۰ بحث پیاده‌روی دانشجویی مطرح بود که می‌تواند به‌عنوان یک حرکت نمادین و علم‌دار این مسیر باشد. مقوله گردشگری رضوی نیز حائز اهمیت است. در نقاط متعدد کشور، اماکن متبرکه و مناطقی که به نام مبارک حضرت ثامن‌الحجج(ع) مزین هستند، وجود دارد که می‌توانند در بخش‌های مختلف جشنواره مورد توجه قرار گیرند. برای نمونه، در دانشگاه سراوان، دانشجویان اهل سنت استقبال چشمگیری از این مباحث داشته‌اند.

وی افزود: در شمال کشور، در تهران و سایر استان‌ها نیز ظرفیت‌های علمی و فرهنگی فراوانی وجود دارد. همچنین بحث اوقاف در کشور، بخش مهمی از حوزه فرهنگ رضوی را تشکیل می‌دهد. شایسته است بخش دانشجویی و دانشگاهی بتواند در این عرصه‌ها ورود پیدا کند؛ عرصه‌هایی نظیر ساخت مسجد، بیمارستان و سایر فعالیت‌های عام‌المنفعه فرهنگی.

در ادامه، احمد مسجدجامعی، قائم‌مقام ریاست مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی طی سخنانی بیان کرد: به جشنواره‌های رضوی نباید صرفاً نگاهی کمی داشت؛ بدین معنا که کمیت‌گرایی نباید ملاک اصلی قضاوت باشد. برای نمونه، زمانی جشنواره رضوی صرفاً در مشهد متمرکز بود و سپس بحث گسترش آن به شهرهایی نظیر شیراز مطرح شد. هدف، فعال‌سازی نگاه مردمی بود؛ به‌گونه‌ای که حتی اصناف مختلف، همچون رستوران‌داران، در همان مراحل ابتدایی این حس تعلق و مشارکت را حفظ کنند.

وی افزود: افزایش بخش‌هایی نظیر کتاب، تئاتر، خوشنویسی و شعر به جشنواره، متناسب با ظرفیت‌های موجود صورت گرفت. اگر به خاطر داشته باشید، ادامه این روند نیز پیگیری شد. برای مثال، در حوزه خوشنویسی، انجمن خوشنویسان وارد میدان شد و انجمن شاعران نیز به همین ترتیب به جمع مشارکت‌کنندگان پیوست. نشست‌هایی که برگزار می‌شد، بسیار ساده و بی‌پیرایه بود. هدف آن بود که تشکل‌ها و انجمن‌ها به‌تدریج و به‌صورت خودجوش به این عرصه افزوده شوند و این امر نیز محقق شد. هر یک از این نهادها پا به عرصه گذاشتند و ماندگار شدند.

پایان‌نامه‌های دانشجویی

مسجدجامعی اظهار کرد: در حوزه پایان‌نامه‌های دانشجویی نیز می‌توان ظرفیت‌های هنری را مدنظر قرار داد. برای مثال، بانوی ایرانی‌ که در نمایشگاهی شرکت کرده و اثرش به چاپ رسیده، خود اذعان می‌کند که مسیر فعالیتش از همین جشنواره‌ها آغاز شده است. هنر ارتقا یافته، اما بخش دانشجویی هنوز به این حوزه ورود نکرده است. پایان‌نامه‌های دانشجویی را باید از این منظر بررسی کرد که دانشجویان چگونه می‌توانند در بخش‌های مختلف جشنواره حضور یابند.

وی ادامه داد: یکی از وجوه ارزشمند جشنواره، کتابخانه امام رضا(ع) است. این کتابخانه از نظر سابقه تاریخی، اگر بی‌نظیر نباشد، از بنیادهای بسیار کهن قرن سوم و چهارم هجری به شمار می‌رود. گنجینه‌ای از کتب خطی و منابع ارزشمند در این کتابخانه موجود است که ظرفیت بالایی برای مطالعه و بررسی دارد. فهرست‌های متعددی از این منابع تهیه شده است. برای نمونه، درباره زبان فارسی و نسخ خطی موجود در کتابخانه، پژوهش‌های ارزنده‌ای صورت گرفته است.

وی بیان کرد: پایان‌نامه‌های دانشگاهی با عناوین انتخاب‌شده می‌توانند پاسخی به نیازهای امروز باشند. بررسی خلأهای موجود در این عناوین حائز اهمیت است. نمونه‌ای از این دست پژوهش‌ها، کاری است که درباره حضرت زهرا(س) انجام شده و الگوی مناسبی به شمار می‌رود. شایسته است به موضوع سینما نیز پرداخته شود و تبیین کنیم که تصویر ارائه‌شده از امام رضا(ع)، آیا منطبق بر سیره حقیقی ایشان است یا خیر.

مسجدجامعی ادامه داد: در سالی که اینجانب فعالیت خود را آغاز کردم، به همراه وزیر محترم وقت کشور، جناب موسوی لاری پروژه‌ای را آغاز کردیم که پیامدهای مهمی در پی داشت. زمانی که امام رضا(ع) مدینه را ترک فرمودند، شرایط دشواری بر جامعه حاکم بود و ایشان به‌ناچار و به‌صورت مخفیانه از مدینه خارج شدند. اطلاعات چندانی از جزئیات این واقعه در دست نیست و این خود موضوعی قابل بحث و پژوهش است.

وی گفت: برای نمونه، می‌توان به نسبت‌سنجی میان دانشگاه منسوب به امام علی(ع) و شخصیت ابوطالب(ع) اشاره کرد. این پرسش مطرح است که چرا توجه به ابوطالب(ع) در برخی مقاطع کمرنگ بوده است. رقبای سیاسی یعنی بنی‌عباس، به جهت انتساب به عباس عموی پیامبر(ص) و رقابت با طالبیان (بنی‌ابی‌طالب)، در ترویج جایگاه ابوطالب (ع) کوتاهی کردند. اسلام‌ آوردن عباس همزمان با اسلام‌ آوردن ابوسفیان رخ داد، در حالی که جایگاه ابوطالب (ع) در حمایت از پیامبر (ص) بی‌بدیل بود. با این وجود، پرونده‌های چندانی درباره ایشان نمی‌بینیم، زیرا عباسیان خود را از طریق جناب عباس به پیامبر (ص) منتسب می‌کردند و طالبیان نیز از طریق ابوطالب (ع). بنابراین، در این رقابت، تلاش شد تا جایگاه ابوطالب(ع) کمرنگ جلوه داده شود.

سکه‌شناسی

مسجدجامعی ادامه داد: در حوزه سکه‌شناسی نیز می‌توان به این مسئله پرداخت. بر روی سکه‌ها عباراتی نظیر «لا اله الا الله» و «محمد رسول‌الله» نقش می‌بست و از عبارت «الرضا علی بن موسی بن علی بن ابی‌طالب» به‌عنوان یک ابزار رسانه‌ای استفاده می‌شد که این ابعاد کمتر مورد توجه قرار گرفته است. باید بررسی کرد این سکه‌ها در کجا ضرب می‌شده‌اند؛ در ری، اصفهان یا سایر مناطق؟ جالب آنکه پس از شهادت حضرت(ع) نیز همچنان سکه‌هایی با این مشخصات ضرب می‌شده است. این موضوع بسیار قابل تأمل و بررسی است.

وی تصریح کرد: هدف، ورود به تحلیل‌های پیچیده نیست، بلکه دانشگاه می‌تواند به‌صورت جدی و اساسی به این موضوعات بپردازد. نیازی نیست چیزی را به امام رضا(ع) تحمیل یا اصلاح کنیم. ظرفیت وجودی ایشان چنان عظیم و شگفت‌انگیز است که می‌تواند محور پژوهش‌های دانشگاهی قرار گیرد. به‌عنوان نمونه، مفهوم «وحدت و انسجام» در سیره رضوی جایگاه ویژه‌ای دارد. در پژوهش‌های پیشین مشاهده شده است که یکی از نخستین بانیان بازسازی حرم مطهر، یک زرتشتی در اصفهان بوده است. این موضوع بسیار معنادار و نشان‌دهنده جایگاه فرامذهبی و ملی امام رضا(ع) است. کتاب مهمی نیز در دانشگاه شیراز در این زمینه توسط پژوهشگری زرتشتی تألیف شده است. نمادهایی نظیر درفش کاویان نیز قراردادی نیستند؛ این مفاهیم باید ملموس و عینی شوند.

وی بیان کرد: مسائل مرتبط با سیره رضوی بسیار گسترده و دارای جنبه‌های پژوهشی و دانشگاهی فراوان است. پیش‌تر در نامه‌ای به وزرای راه و کشور، پیشنهادهای عملیاتی را مطرح کرده بودم. آن پیشنهادها مورد بررسی قرار گرفت. جمله‌ای که در آن جلسه در ذهنم ماند، این بود که یکی از وزرا گفت: «این کار را می‌خواهم برای دل خودم انجام دهم». این رویکرد صادقانه بسیار حائز اهمیت است.

مسجدجامعی اظهار کرد: توصیه می‌کنم جناب فلاح این مسائل را مجدداً بررسی فرمایند. سابقه این مباحث نیز وجود دارد. زمانی که این موضوعات را مطرح می‌کردم، آقای مهرعلی‌زاده، استاندار وقت بودند و نمایندگان آستان قدس رضوی و سایر نهادها نیز حضور داشتند. آمارها نشان می‌دهد یک‌پنجم سفرهای داخلی کشور به مقصد مشهد مقدس انجام می‌شود و این رقم بسیار قابل توجه است. این حجم از سفر، مصداق عینی مفاهیم تمدنی است. جاده ابریشم نیز نمونه‌ای از چنین ظرفیت‌های تمدنی به شمار می‌رود.

وی تصریح کرد: امام رضا(ع)، عالم آل‌محمد(ص) هستند. نکته حائز اهمیت آن است که ظرفیت علمی ایشان در ایران آشکار شد؛ بدین معنا که ایران این ظرفیت را داشت که آن توان علمی را نمایان سازد. این مسئله مهم و معنادار است. حضور امام رضا(ع) در ایران نوعی تقدیر تاریخی محسوب می‌شود و نگاه ما را نسبت به جایگاه ایران در تمدن اسلامی نشان می‌دهد. برای نمونه، جنبش‌های زیدیه در ایران توفیقی نیافتند و گرایش به اسماعیلیه نیز فراگیر نشد. چرا ایرانیان به استقبال امام رضا(ع) شتافتند؟ زیرا ایشان عالم آل‌محمد(ص) بودند. اگر علم در ثریا باشد، مردمانی از آل‌محمد(ص) به آن دست خواهند یافت.

مسجدجامعی در پایان گفت: مناظرات متعددی از امام رضا(ع) ثبت شده است. می‌دانیم که ایشان به‌عنوان امام معصوم(ع) به زبان‌های مختلف آگاهی داشتند و با هر فردی به زبان خودش سخن می‌گفتند. این ابعاد از حیات علمی ایشان غالباً در حد منبرهای وعظ و سخنرانی‌های عمومی مطرح شده است، اما لازم است به‌صورت عمیق‌تر و دانشگاهی به آن‌ها پرداخته شود.