سرمایه اجتماعی «موتور محرک کنش‌های جمعی» و «سپر دفاعی غیرمادی» در برابر بحران‌هاست

به گزارش روابط عمومی جهاددانشگاهی واحد الزهرا(س)، نشست علمی-تخصصی با عنوان «سرمایه اجتماعی؛ حلقه مفقوده یا سنگ‌بنای توسعه؟» روز یکشنبه ۳ خرداد ماه ۱۴۰۵ از ساعت ۱۰:۳۰ تا ۱۲:۰۰ به همت معاونت فرهنگی این واحد برگزار شد.

این رویداد علمی با هدف واکاوی نقش سرمایه اجتماعی در فرآیند توسعه و انسجام اجتماعی طراحی شده بود و دکتر راضیه ذاکری هامانه، عضو هیأت علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه الزهرا(س)، به عنوان سخنران به تشریح ابعاد مختلف این مفهوم پرداخت.

تبیین ماهیت سرمایه اجتماعی؛ از تئوری تا عمل
دکتر ذاکری هامانه در ابتدا سرمایه اجتماعی را فراتر از یک واژه آکادمیک، مفهومی حیاتی برای نبض زندگی اجتماعی معرفی کرد و گفت: توسعه واقعی زمانی معنا می‌یابد که جامعه‌ای انسجام داشته باشد، اعتماد متقابل بین افراد و نهادها جریان یابد و کنش‌های جمعی با هم‌افزایی شکل بگیرد. سرمایه اجتماعی، آن چسب نامرئی است که تار و پود جامعه را به هم متصل می‌کند.

وی در تبیین نسبت سرمایه اجتماعی و انسجام اجتماعی بیان داشت: سرمایه اجتماعی موتور محرک است و انسجام اجتماعی برآیند آن. این رابطه دیالکتیکی بوده و انسجام نیز خود می‌تواند سرمایه اجتماعی را تقویت کند.

این مفهوم همچنین به عنوان «گوهر حیات جمعی» و «سپر دفاعی غیرمادی» در برابر بحران‌ها تعریف شد که منابع مادی و انسانی را در قالبی منسجم گرد هم می‌آورد.

سه مؤلفه بنیادین: اعتماد، هنجارها و مشارکت
سخنران نشست، سرمایه اجتماعی را بر سه مؤلفه بنیادین استوار دانست:
الف) اعتماد: شامل اعتماد میان افراد، اعتماد به نهادهای مسئول، حاکمیت و کارآمدی ساختارها.

ب) هنجارها: قواعد حقوقی، قوانین رسمی، قواعد نانوشته فرهنگی، تعهدات متقابل، عرف‌ها و سازوکارهای تضمین‌کننده وفای به عهد.

ج) مشارکت: مصداق عینی اعتماد و هنجارها؛ حضور افراد در شبکه‌های اجتماعی، فعالیت‌های مدنی، انتخابات و تعاملات جمعی.

وی با تأکید ویژه بر نقش باورهای دینی و جهان‌بینی‌ها، آن‌ها را در تقویت این بنیان اساسی دانست.

به گفته وی، مشارکت هم ابزار سنجش سرمایه اجتماعی و هم راهی برای تولید آن است.

ویژگی‌های کلیدی و تولیدکننده سرمایه اجتماعی
دکتر ذاکری هامانه به ویژگی‌های منحصر به فرد سرمایه اجتماعی اشاره کرد:
*بالنده‌تر شدن با استفاده بیشتر (برخلاف سرمایه مادی که با مصرف کاهش می‌یابد)
*ماهیت جمعی و غیرملکیتی بودن (در انحصار فرد نیست)
*نیاز به تلاش همگانی برای بقا
*آشکار شدن در بحران‌ها
*هم‌افزایی با سایر سرمایه‌ها (اقتصادی، فرهنگی، انسانی)
وی تأکید کرد که این سرمایه برخلاف تصور، خودبه‌خود تولید نمی‌شود، بلکه نیازمند عواملی چون شبکه‌های اجتماعی، اعتقادات، حس مسئولیت و جمع‌محوری است.

اهمیت سرمایه اجتماعی در توسعه و مقابله با بحران
در ادامه نشست به نقش سرمایه اجتماعی در جوامع در حال توسعه، به‌ویژه در خاورمیانه، پرداخته شد. دکتر ذاکری هامانه اعلام کرد که توسعه مبتنی بر صرف منابع مادی یا دستورات بالا به پایین، شکننده و ناپایدار خواهد بود.
وی با بیان اینکه سرمایه اجتماعی، پیوندهای جامعه را در شرایط سخت حفظ کرده و تاب‌آوری را در برابر تهاجمات روانی، اقتصادی و امنیتی افزایش می‌دهد گفت: در شرایط بحران، سرمایه اجتماعی «واکنشی» شده و به تقویت روابط درون‌گروهی (سرمایه پیوندی) منجر می‌شود.

تمایز سرمایه پیوندی و پل‌زن در دوران پسابحران
سخنران نشست با ارائه یک هشدار مهم تأکید کرد که سرمایه اجتماعی نباید صرفاً در سطح پیوندهای درون‌گروهی باقی بماند. 
به گفته وی، هدایت آن به سمت «سرمایه پل‌زن» (ایجاد ارتباط میان گروه‌های مختلف اجتماعی، قومی، صنفی و فکری) برای تحقق انسجام ملی ضروری است.
وی اصرار بر برچسب‌زنی، قضاوت‌های قبیله‌ای و مصادره روایت‌ها را عامل فرسایش سرمایه اجتماعی و تشدید شکاف‌ها دانست.

نقش روایت صادقانه و مسئولیت حاکمیت و دانشگاه
دکتر ذاکری هامانه، «راوی حقیقت بودن» در وقایع بحرانی را وظیفه‌ای اجتماعی و فرهنگی مهم برای جلوگیری از تخریب سرمایه اجتماعی برشمرد.
وی در خصوص وظایف نهادها تصریح کرد: حاکمیت باید نقش «تسهیل‌گر» را ایفا کند، نه جایگزین جامعه. پاسخگویی، شفافیت، عدالت در توزیع منابع و ایجاد پلتفرم‌های هم‌آفرینی، پایه‌های تقویت سرمایه اجتماعی هستند. دانشگاه نیز از طریق گفت‌وگوی انتقادی و کاهش قطبی‌سازی، نقشی کلیدی در این زمینه ایفا می‌کند.

چالش قطبی‌سازی و راهکار انسجام اجتماعی
در بخش پایانی نشست، پرسش‌های کلیدی مطرح شد:«آیا سرمایه اجتماعی می‌تواند مانند یک “ترمیم‌کننده” عمل کند و شکاف‌ها را پر کند، یا خود در معرض تهدید قطبی‌سازی‌هاست؟ و چگونه می‌توان این مفاهیم را در سیاست‌گذاری کلان برای تحقق انسجام اجتماعی به کار گرفت؟»
پاسخ دکتر ذاکری هامانه به این پرسش، تأکید بر «ابرهویت‌های مشترک» مانند مفهوم «وطن» به عنوان عامل وحدت‌بخش فراجناحی بود.

گفتنی است، در جمع‌بندی این رویداد علمی تأکید شد: سرمایه اجتماعی، «موتور محرک» کنش‌های جمعی و «چسب» انسجام جامعه است. همچنین تقویت آن نیازمند تلاش آگاهانه برای کاهش شکاف‌ها، تقویت اعتماد و ایجاد فضاهای گفت‌وگوی سازنده است.
این مسئولیت، فراتر از دولت و نهادهای رسمی، بر عهده تک‌تک اعضای جامعه است تا در خانواده، محل کار و محیط اجتماعی خود به بازتولید و تقویت آن بپردازند.