بررسی یافته‌های نظرسنجی مرکز افکارسنجی جهاددانشگاهی درباره زیست‌بوم دیجیتال ایرانیان/ لزوم بازاندیشی فهم اینترنت در ایران

به گزارش روابط عمومی جهاددانشگاهی، نشست علمی «زیست‌بوم دیجیتال ایرانیان؛ یافته‌های یک نظرسنجی ملی» با حضور دکتر احسان چیت‌ساز معاون سیاست‌گذاری و برنامه ریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزیر ارتباطات،دکتر هادی خانیکی عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، دکتر آرش وکیلیان مدیرکل امور فرهنگی و اجتماعی مرکز ملی فضای مجازی، محمد رهبری پژوهشگر شبکه‌های اجتماعی و مشاور وزیر ارتباطات، ابراهیم شیرعلی رئیس مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) و جمعی از اصحاب رسانه و با همکاری گروه افکار عمومی انجمن جامعه‌شناسی ایران به میزبانی مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران(ایسپا) جهاددانشگاهی برگزار شد.

در ابتدای این نشست معصوم آقازاده معاون پژوهشی ایسپا گزارشی درباره یافته‌های نظرسنجی ملی با موضوع نگرش کاربران اینترنتی در خصوص شبکه اجتماعی و فناوری‌های ارتباطی ارائه کرد و گفت: این نظرسنجی در بازه زمانی 25 تا 31 خردادماه 1405 به پیشنهاد وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران(ایسپا) انجام شده است.

وی افزود: سوال درباره استفاده از اینترنت، مدت زمان استفاده، میزان استفاده از شبکه‌های اجتماعی داخلی و خارجی و... از جمله سوالاتی بوده که در این نظرسنجی از جامعه هدف مورد سوال قرار گرفت.

معاون پژوهشی ایسپا ادامه داد: بر اساس نظرسنجی انجام شده، 57.6 درصد مردم مخالف قطعی اینترنت در شرایط بحرانی بودند و 35.1 درصد این تصمیم را درست دانسته‌اند. همچنین حدود 74 درصد اعلام کردند که از فیلترشکن استفاده کرده‌اند و میزان آشنایی استفاده از هوش مصنوعی به صورت تخصصی 8 درصد بوده است.

در ادامه دکتر احسان چیت‌ساز معاون سیاست‌گذاری و برنامه ریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزیر ارتباطات با اشاره به نظرسنجی اخیر مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران(ایسپا) سخنان خود را با توجه به مسأله روش‌شناسی درباره اینترنت در ایران اظهار کرد: نرخ مشارکت در پژوهشی که ایسپا انجام داده ۴۳ درصد است و با اینکه برخی افراد تمایلی به پاسخ دادن درباره اینترنت ندارند و یا زنان خانه‌دار و اتفاقات مربوط به قطع اینترنت در سال گذشته در آن دیده نشده است، اما می‌توان بخشی از دیدگاه‌های مردم را در نتایج آن مشاهده کرد.

وی به موضوع فیلترینگ اینترنت در ایران اشاره کرد و گفت: هرچند مرکز ملی فضای مجازی اعلام کرده که با سیاست فیلترینگ موافق نیست و این رویکرد جای خوشوقتی دارد اما در عمل بر اساس نتایج این نظرسنجی می‌بینیم ۷۴.۴ درصد کاربران اینترنت از فیلترشکن استفاده می کنند و این سیاست دور زده می شود که این روند نتایج مخربی برای اقتصاد و امنیت ملی دارد.

نقش پررنگ اینترنت در زندگی مردم

دکتر چیت‌ساز با انتقاد از اینکه سیاست فیلترینگ تبعات امنیتی و اجتماعی بالایی دارد، ادامه داد: ایجاد دسترسی‌های خاص برای گروهی از مردم احساس تبعیض ایجاد کرده است که می‌تواند مردم را عصبانی‌تر و ناراضی‌تر کرده و شکاف درون جامعه را بیشتر کند.

معاون وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات با اشاره به اینکه طبق نظرسنجی ایسپا جهاددانشگاهی ۶۷.۷ درصد مردم از فیلترشکن رایگان استفاده می‌کنند، اظهار داشت: اغلب کاربرانی که از فیلترشکن رایگان استفاده می کنند، مربوط به ایرانسل است و میزان حملات سایبری از اپراتوری که فیلترشکن رایگان بیشتری دارد، نسبت به اپراتور دیگر بیشتر است.

وی به درخواست ۵۶.۹ درصدی کاربران برای افزایش سرعت اینترنت اشاره کرد و تحقق آن را نیازمند سرمایه گذاری در زیرساخت‌ها دانست.

معاون وزیر ارتباطات خاطرنشان کرد: زمانی که همراه اول در بورس عرضه شد، ۲۰ میلیارد دلار ارزش داشت اما ارزش آن اکنون به ۴۰۰ میلیون دلار کاهش یافته است که این کاهش بیش از هرچیز ناشی از عدم سودآوری هسته اقتصاد دیجیتال است.

دکتر چیت‌ساز با بیان اینکه در کنار اینترنت فیلتر شده، اینترنتی با پایین‌ترین نرخ ممکن به کاربران عرضه می‌شود که این روند با روح توسعه اقتصاد دیجیتال همخوانی ندارد، گفت: آیا مجوعه ۴۰۰ میلیون دلاری م‌ تواند یک پروژه ۵ میلیارد دلاری را تأمین مالی کند؟ پاسخ مشخص است و به همین دلیل است که اقتصاد دیجیتال ما هر روز بیشتر آب می رود.

وی به کاهش هسته اتصال دیجتال در کشور نیز استناد کرد و گفت: هسته اتصال دیجیتال از ۷۹ صدم درصد داخلی به ۷۴ صدم درصد کاهش یافته زیرا تقاضا برای آن رشد داشته اما زیرساخت‌ها توسعه نیافته‌اند.

چیت‌ساز بخشی از کاهش کیفیت اینترنت در ایران را ناشی از فرسودگی زیرساخت‌ها دانست و گفت: قطع اینترنت سبب شد تا ۴۳ درصد مردم با استارلینک آشنا شوند و حتی نظرسنجی ایسپا جهاددانشگاهی نشان می‌دهد که ۵۰ درصد مشارکت کنندگان تمایل به استفاده از آن داشتند که رقم تکان دهنده‌ای است و نشان می‌دهد سیاست قطعی اینترنت اشتباه بوده است.

معاون وزیر ارتباطات ادامه داد: استفاده از اینترنت در جوانان ۱۵ تا ۲۴ سال بالای ۹۰ درصد و بزرگسالان ۷۶ درصد است در روستاها میزان استفاده کمتر است که باید پروژه توسعه اینترنت به روستاها را با سرعت بیشتری طی کنیم و باید به سمت راه حل‌های ترکیبی برویم که دسترسی خانوارهای روستایی به اینترنت بیشتر شود.

چیت‌ساز به انتقال خدمات دولت به پلتفرم‌های داخلی اشاره کرد و گفت: این کار سبب اقبال بیشتر به پلتفرم‌های بومی شده است که نشان می‌دهد سیاست جایگزین بهتری است و سیاست تعرفه‌ای نیز برای استفاده بیشتر از پلتفرم‌های داخلی خواهد بود.

وی با اشاره به اینکه ۶۱ درصد مردم با دسترسی عده ای خاص به اینترنت آزاد مخالفند، گفت: نتایج این نظرسنجی نشان می‌دهد که سیاست‌گذار خودش تابع قوانینی که برای محدودیت مردم وضع کرده، نیست؛ وقتی یک سیاست به صورت گسترده در سراسر کشور دور زده می‌شود، عملا مشروعیتی برای آن سیاست باقی نمی‌گذارد.

چیت‌ساز خاطرنشان کرد: مخالفت مردم با قطعی اینترنت در زمان جنگ از مخالفت با قطعی اینترنت در زمان اعتراضات نشان می‌دهد مردم بین این دو موضوع تفکیک قائل هستند؛ جوانان، تحصیلکرده‌ها و شهرنشینان مخالفت بیشتری با قطعی اینترنت دارند.

معاون وزیر ارتباطات در ادامه تاکید کرد: اینترنت زیرساختی است که ۲۰.۳ درصد معیشت پاسخ دهندگان در این نظرسنجی به آن وابسته است و نشان می‌دهد نقش پررنگی در زندگی مردم دارد و نباید به راحتی به سمت قطع آن برویم.

چیت‌ساز با انتقاد از اینکه برخی علیه هر حرکت اصلاحی برای حکمرانی اینترنت اقدام می‌کنند تاکید کرد: اینترنت نیازمند طرح تحول جدی است تا بتواند هم کیفیت اینترنت را برای مردم به صورت مطلوب فراهم کند و هم کیفیت دسترسی را با سیاست هوشمندانه‌تری تغییر دهد، لذا سیاست‌گذار باید مراقب تصمیماتی که در این زمینه می‌گیرد باشد.

قطعی اینترنت و مهاجرت مخاطبان به شبکه‌های اجتماعی داخلی

در ادامه دکتر محمد رهبری پژوهشگر شبکه‌های اجتماعی و مشاور وزیر ارتباطات در رابطه با نظرسنجی ایسپا از منظر استفاده از اینترنت توضیحاتی ارائه کرد و گفت: از این نظر شکاف معناداری بین زنان و مردان وجود ندارد و بیشتر اختلاف بین رده سنی استفاده از آن است که بیشتر استفاده کنندگان از اینترنت زیر 50 سال هستند و از این منظر نوعی شکاف دیجیتال احساس می‌شود.

وی در رابطه با قطعی اینترنت در دوره‌ اخیر گفت: پس از اتصال اینترنت در این دوره مراجعه مردم به شبکه‌های اجتماعی رشد معناداری داشته و استفاده مردم از پیام‌رسان روبیکا رشد 68 درصدی داشته است به این معنا که مهاجرت مخاطبان به سمت شبکه‌های اجتماعی داخلی بوده است. هرچند که همچنان از شبکه‌های خارجی نیز استفاده کرده‌اند.

دکتر رهبری در خصوص میزان اعتماد مردم به اخبار شبکه‌های داخلی گفت: در این خصوص اعتماد بیشتری نسبت به پیام‌رسان‌ها و اخبار داخلی وجود دارد. همچنین دو سوم مردم اعتقاد داشته‌اند که اینترنت نباید در شرایط جنگ و بحران قطع شود.

وی افزود: نتایج این نظرسنجی نشان می‌دهد که حس خشم و عصبانیت از جمله احساساتی است که 47 درصد مردم با قطعی اینترنت به آن دچار می‌شوند که  موضوع مهمی است و باید مورد توجه قرار گیرد.

مشاور وزیر ارتباطات در رابطه با تأثیر قطع اینترنت بر معیشت مردم نیز توضیحاتی ارائه کرد و گفت: 27 درصد مردم اعلام کرده‌اند که با قطعی اینترنت دچار آسیب اقتصادی می‌شوند و این موضوع بر مردان تأثیر بیشتری داشته است. همچنین هرچه استفاده از فیلترشکن افزایش یابد، ناامنی در شبکه اینترنتی ایجاد شده که به امنیت ملی نیز آسیب می‌رساند. هزینه‌ای که برای اینترنت صرف می‌شود به صورت ماهیانه بین 11 تا 15 همت است و بیانگر سود نهفته در فروش فیلترشکن است و این موضوع باید مورد توجه مسئولان قرار گیرد.

رهبری با بیان اینکه نیازمند ارزیابی مجدد در خصوص سیاست‌های اعمال فیلترینگ هستیم گفت: با این روند و افزایش استفاده از اینترنت استارلینک موجب آسیب به حکمرانی دیجیتال می‌شود. 67 درصد از کسانی که استارلینک را می‌شناسند تمایل به استفاده از آن دارند و این موضوع خطر جدی برای امنیت ملی است.

رشد استفاده از داده‌های داخلی

در بخش دیگری از این نشست علمی دکتر آرش وکیلیان مدیرکل امور فرهنگی و اجتماعی مرکز ملی فضای مجازی، به بررسی نتایج نظرسنجی ایسپا از منظر حکمرانی فضای مجازی پرداخت و گفت: این یافته‌ها نشان می‌دهد که تعداد کل کاربران در استفاده از رسانه‌های اجتماعی به سطح قابل مقایسه‌ای رسیده است.

وی استفاده کنندگان از اینترنت را به 6 گونه رفتاری تقسیم کرد و گفت: هر یک از این گونه‌ها خصوصیات خاص خود را دارند و به طور مثال برخی از گونه‌ها سواد دیجیتال بالایی داشته و برخی دیگر ملی‌گرایی بیشتری در آنها نمود دارد.

مدیرکل امور فرهنگی و اجتماعی مرکز ملی فضای مجازی با بیان اینکه با توجه به داده‌های نظرسنجی ایسپا با رشد استفاده از داده‌های داخلی مواجه بودیم گفت: بر اساس این نظرسنجی داده‌های خارجی نیز افت نداشته است. همچنین علت عدم استفاده از شبکه‌های داخلی، شبکه ارتباطی فرد و عدم اعتماد آنها بوده است و یکی از دلایل اصلی استفاده از شبکه‌های خارجی کیفیت بالای آنهاست.

وی از نحوه طراحی سوالات نظرسنجی انتقاد و درباره وابستگی اقتصادی کاربران به رسانه‌های اجتماعی اظهار داشت: باید در طراحی سوالات، مشکلات ناشی از قطعی اینترنت در زندگی کاربران لحاظ می‌شد.

وکیلیان گفت: مصوبه قطع اینترنت در شرایط بحران از سوی شورای عالی امنیت ملی (شعام) اعمال می‌شود و در شورای عالی فضای مجازی بحث بر قطع اینترنت نیست.

نیازمند بازاندیشی در خصوص فهم اینترنت

در ادامه این نشست علمی دکتر هادی خانیکی عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی در خصوص یافته‌های نظرسنجی ایسپا اظهار داشت: موضوع زیست دیجیتال  که امروز در کانون توجهات قرار گرفته، نیازمند بازاندیشی در خصوص فهم اینترنت در ایران هستیم، چراکه این مسأله یک بحث سیاسی نیست.

وی افزود: مطالعه نتایج نظرسنجی ایسپا نشان می‌دهد که برای رصد اجتماعی امروز ایران، فصل مشترک‌هایی وجود دارد و اعتماد مخاطبان در هر امری نسبت به سیاست‌گذاران مهم است.

دکتر خانیکی گفت: شبکه‌های اجتماعی به یکی از بسترهای اصلی حیات اجتماعی تبدیل شده و نباید آن را یک توصیف آماری دانست، بلکه نشانه تحول ساختاری در جامعه ایران است. امروز اینترنت یک وسیله جانبی برای سرگرمی نیست و در متن زندگی اجتماعی قرار دارد که این نگرش سنجی نیز بیانگر آن است.

عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی بیان کرد: اینترنت زیرساختی است که ماهیت فنی دارد اما به آثار و پیامدهای اجتماعی آن باید بیشتر توجه کرد و سیاست‌گذاری‌ها باید از وصل یا قطع بودن آن فراتر برود. شبکه‌های اجتماعی باعث می‌شوند صداهایی که در ساختارهای رسمی کمتر شنیده می‌شوند را در معرض شنیده شدن قرار دهند.

دکتر خانیکی بر تأثیر فناوری در بازآرایی قدرت تأکید کرد و گفت: در تجربه زیست دیجیتال اعتماد سرمایه اولیه است، چراکه اگر کاربران به اطلاعات سیاست‌گذاران اعتماد نداشته باشند، قدرت آنها کاهش می‌یابد. بنابراین اهمیت اینترنت در شرایط بحرانی بیشتر است و احساس ارتباط و تداوم زندگی در کاربران را افزایش می‌دهد.

وی با اشاره به مخالفت 66 درصدی کاربران با قطع اینترنت اظهار کرد: این امر نشان می‌دهد که اینترنت را در شرایط بحرانی یکی از نیازهای اساسی خود می‌دانند و امنیت با جامعه کنشگر بیشتر تأمین می‌شود. مسأله این است که نباید امنیت را به ارتباطات فنی محدود کنیم. سیاستی موفق است که زبان مشترک داشته باشد و زبان مشترک در اینجا چیزی جز داده نیست.

عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی با برشمردن چند راهکار برای از بین بردن شکاف میان سیاست‌های رسمی و غیررسمی گفت: به رسمیت شناختن اینترنت در زیست اجتماعی، سیاست‌گذاری بر اساس نیاز امروز مردم ایران، مقطعی نبودن و ارزیابی اجتماعی از تصمیمات سیاست‌گذاری از جمله این راهکارها است.

دکتر خانیکی با بیان اینکه به سیاستی نیاز داریم که سیاست را در برابر امنیت قرار ندهد گفت: نباید بی اعتمادی رسانه‌ای را با کنترل پاسخ داد. مهم معتبر شدن است که با شفافیت به دست می‌آید. زیست دیجیتال را نمی‌شود با تصمیم‌های غیر دیجیتال اداره کرد.

لازم به ذکر است، در نشست «زیست‌بوم دیجیتال ایرانیان؛ یافته‌های یک نظرسنجی»، جمعی از یافته‌های نظرسنجی اخیر مرکز افکارسنجی دانشجویان جهاددانشگاهی از کابران اینترنت درخصوص شبکه‌های اجتماعی و فناوری‌های ارتباطی مطرح و بررسی شد.

گفتنی‌ست؛ مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران در فاصله زمانی 25 تا 31 خردادماه یک نظرسنجی ملی به سفارش وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات با عنوان «سنجش نگرش کاربران اینترنت در خصوص شبکه‌های اجتماعی و فناوری‌های ارتباطی» میان 4060 نفر از کاربران اینترنت به شیوه مصاحبه حضوری انجام داده است که این تعداد کاربران از بین 4545 نفر از افراد بالای 15 سال ساکن در مناطق شهری و روستایی کشور انتخاب شده است. یعنی طبق نتایج نظرسنجی، می‌توان گفت 89.3 درصد مردم (4060 نفر) از اینترنت استفاده می‌کنند و 10.7 درصد استفاده نمی‌کنند.

استفاده 4 ساعته کاربران از اینترنت در طول روز

یافته‌های زیر مربوط به کاربران اینترنت است:

از نظر مدت زمان استفاده از اینترنت 22.6 درصد روزانه 1 ساعت و کمتر، 19 درصد بین 1 تا 3 ساعت، 24.7 درصد 3 تا 5 ساعت و 32.4 درصد 5 ساعت و بیشتر از اینترنت استفاده می‌کنند. به طور متوسط مدت زمان استفاده روزانه کاربران از اینترنت برابر با 4 ساعت و 3 دقیقه است.

در خصوص مدت زمان استفاده کاربران اینترنت از شبکه‌های اجتماعی داخلی و خارجی، 25.2 درصد 1 ساعت و کمتر و 16.2 درصد بین 1 تا 3 ساعت، 14.8 درصد بین 3 تا 5 ساعت و 13.9 درصد 5 ساعت و بیشتر در روز از شبکه‌های اجتماعی خارجی استفاده می‌کنند. لازم به ذکر است که 28.4 درصد کاربران اینترنت اصلا از شبکه‌های اجتماعی خارجی استفاده نمی‌کنند. میانگین مدت زمان استفاده روزانه کاربران از شبکه‌های اجتماعی خارجی 2 ساعت و 5 دقیقه است. همچنین نتایج بررسی مدت زمان استفاه از شبکه‌های اجتماعی داخلی به صورتی است که 43.2 درصد کاربران روزانه 1 ساعت و کمتر از شبکه‌های اجتماعی داخلی استفاده می‌کنند. 18 درصد کاربران اینترنت اصلا از شبکه‌های اجتماعی داخلی استفاده نمی‌کنند. میانگین استفاده روزانه کاربران از شبکه‌های اجتماعی خارجی 1 ساعت و 37 دقیقه است.

در نمودار زیر نسبت استفاده‌کنندگان هر یک از شبکه‌های اجتماعی خارجی و داخلی بر حسب کاربران اینترنت و افراد بالای 15 سال، قابل مشاهده است: